Turystyczne rozmówki polsko - rumuńskie

Turystyczne rozmówki polsko - rumuńskie


Język rumuński nie jest łatwy. Przynajmniej dla Polaka. Przekonałem się o tym już na pierwszym wyjeździe do tego państwa. Dowiedziałem się również, że czasami niełatwo dogadać się pomimo znajomości angielskiego, niemieckiego czy rosyjskiego, z niektórymi mieszkańcami tego kraju. Mowa tu np o pasterzach górskich, których czasem wyłącznie przez parę dni z rzędu widuję.
Postanowiłem sporządzić więc proste rozmówki na potrzeby turysty górskiego, który z ich pomocą dogada się z pastuchem, drwalem, sklepikarzem w małej wiosce czy medykiem/pielęgniarką w ośrodku zdrowia na rumuńskim końcu świata.
Taki był główny cel powstania rozmówek. Przy tym miała powstać książeczka króciutka i leciutka, dostępna zawsze i szybko. I się udało.
Jak pokazał wyjazd w Karpaty Południowe 2012 roku. Rozmówki sprawdziły się w boju i pomogły dogadać się. Udostępniam, bo może komuś się przyda.

Z czysto technicznych informacji - rozmówki wydrukowałem jako format A6, okładki zalaminowałem taśmą.  Podzieliłem na 10 bloków tematycznych. Pierwsze słowo - po polsku, za nim tłumaczenie rumuńskie (tak jak się czyta).  Co jakiś czas podałem formy pisane słów rumuńskich - tam gdzie uznałem, że poprawna pisownia może się przydać.
Podstawą do opracowania były "Rozmówki polko-rumuńskie" wydawnictwa KRAM

Pozdrawiam

Tak – da

Nie  - nu

ZWROTY CODZIENNE

Pan – domnul

Dzień dobry – bune dimineace (rano) , Bune ziua(po południu)

Cześć – salut

Witaj! – bine aj wenit

Czy można wejść? – pot intra

Tak, proszę – da, intrac we rog

Bardzo dobrze – foarte bine

Bardzo dziękuję za serdeczne przyjęcie – we mulcumesk Din inime pentru primire

Do widzenia – la rewedere

Szczęśliwej podróży – drum bun

Dziękuję – mulcumesk

Bardzo dziękuję – mulcumesk frumos

a)za gościnność – ospitalite

b) za wszystko – toate

Przepraszam – skuzac we rog

Nic się nie stało – nu sa yntymplat  nimik

Proszę mi wybaczyć – we rog Se me jer tac

Żałuję! – regret

Szkoda!- pekat

Niestety..-din pekate

Bardzo żałuję: - ym pare foarte reu

a)lecz nie mam czasu – dar nu am timp

b)muszę odmówić – trebuje Se we refuz

c)nie mogę się zgodzić – nu pot akczepta

Proszę wejść – intrac we rog

Proszę zaczekać – aszteptac we rog

Wolno – Se poate

Nie wolno !– nu se poate

Nie bardzo – nu prea bine

Lepiej – maj bine

 Źle – reu

Muszę iść – trebuje Se merg

Proszę: - we rog

a)mi pokazać – sem aretac

b)mi wskazać – sem indikac

Dobrze/źle – bine/reu

Dobry/zły – bun/reu

Duży/mały – Mare/mik

Dużo/mało – mult/puc-in

Wysoki/niski – ynalt/skund

Szeroki/wąski – larg/yngust

Ciężki/lekki – greu/uszor

Gorący,ciepły/zimny – fierbinte,kald/recze

Nowy/stary – nou/wek

Wcześnie/późno – dewreme/tyr-ziu

Wewnątrz/zewnątrz – ynlauntru/afare

Prosto,naprzód/wstecz – ynainte/ynapoj

Na prawo/Na lewo – la deapta/la stynga

Czy mógłbym dostać cos do jedzenia? – asz wrea se czer czewa de mynkare

Czy mógłbym dostać cos do picia? – asz wrea se czer czewa de beut

Jestem zmęczony – sunt obosit

Chciałbym odpocząć – wre au se odihnesk

Zgubiłem … - am pierdut

Obiecuję – jeu promit

Proszę, nie zapomnij – we rog, nu wej ujta

Co pan/pani o tym powie? – cze spunec despre asta

Według mnie – dupe mine 

Uważam, że… - konsider ke

Przykro mi – ym pare reu

Rozumiem – ynceleg

Nie rozumiem – nu ynceleg

Ma rację – are dreptate

Myli się – se ynszale

Jestem pewien, że – sunt sigur, ke

Moje stanowisko pozostaje niezmienne – Punktul meu de wedere remyne neskimbat

Co powiesz?- cze zicz

a)o mojej propozycji – de propunerea mea

b)o tym – de aczeasta

Nie wiem, co o tym myśleć- Nu sztiu cze se kred despre Asta

Tak sądzę – kred ke da

Widzę – jeu Wed

Wiem – Jeu sztiu

W porządku – jen regule

Zgadzam się – sunt de akord

Załatwione – sa fekut

Dobry pomysł – jeste o idee bune

Chcę – wre au

Jestem pewien – sunt sigur

Cieszę się – me bukur

Wspaniale – minunat

Jestem tego samego zdania – sunt de aczejasz perere

Być może – je posibil

Mam nadzieję – jeu sper

Nie jestem pewien – nu sunt sigur

Nie chcę – nu wreau

Nie mogę – nu pot

Nie trzeba – nu trebuje

To nieprawda – nuj adewerat

To niemożliwe – je ku neputince

Nieprawda – nu jeste adewerat

PYTANIA

Kto ?– czine

Co?- cze

Kiedy? – kynd

Czyj? – al kuj

Który? Jaki? – kare

Ile? – kyt

Skąd? – de unde

Którędy? – pe unde

Gdzie/dokąd? – unde/ynkotro

Jak? – kum

Dlaczego? – de cze

Gdzie to jest? – unde jeste asta

Gdzie się znajduje? – unde se afle

Do kiedy? – pyne kynd

a)do jutra – pyne myine

b)do następnego tygodnia – pyne septemyne wiitoare

Dokąd dojeżdża ten autobus? – pyne unde merdże autobuzul

Jak się tam dostaniemy? – kum ażundżem akolo

Którędy tam pójść? – pe unde so jau

Tędy/Tamtędy – po aicz/pe akolo

Jak długo muszę czekać? – kyte wre me trebuje se asztept

Przepraszam, co pan powiedział? – me skuzac, cze as spus

Ile płacę? – kyt pletesk

Gdzie jest łazienka? Unde jeste weczeu

Nazywam się – me numesk

To jest: - jeste

a)mój kolega – un koleg

Wszystkiego najlepszego – toate czele bune

Pogoda

Jaka może być pogoda jutro? – kum wa fi wremea myine

Jest ciepło – je kald

Jest zimno – je recze

Pada deszcz – ploue

Pada śnieg – nindże

Chmurzy się – se ynnoreaze

Burza- fortuna

Wieje wiatr – wyntul bate

Błoto – noroj

Czas

Która godzina? – kyt je czeasul

Południe/północ(godzina)- zilej/nopcij

Dzień- ziua

Wieczór – seare

Noc – noapte

Jutro – myine

Wczoraj – jer

Którego dziś mamy?(data)- cze data jeste astez

Dzisiaj – astez

LICZEBNIKI

0-       Zero

1-       Unu

2-       Doi

3-       Trei

4-       Patru

5-       Czincz

6-       Szase

7-       Szapte

8-       Opt

9-       Noue

10-   Zecze

11-   Unsprezecze

12-   Doiprezecze

14.- pajsprezecze

20-douezecz

21-douezecz szi unu

30- treizecz

40-patruzecz

50-czincz-zecz

60- szajzecz

70- szaptezecz

80- optzecz

90- nouezecz

100- o sute

1000- o mije

Pierwszy- Primus

Drugi – al. Doilea

Litr – litru

Centymetr – czentimetru

Metr – metru

Kilometr – kilometru

W PODRÓŻY

Która trasa jest najlepsza? – kare traseu jeste czel maj bun

Jakie są połączenia? – cze kurse sunt (cursie)

a)samolotem? – ku awionul (avionul)

b)koleją? – ku trenul (trenul)

Jaki środek transportu Pan proponuje? – cze miżloacze de komunikacje we propunec

Chciałbym podróżować pociągiem – miasz dori se keletoresk ku trenul

Chciałbym też zarezerwować tam pokój – Miasz dori se rezerw akolo o kamere  (camera)

a)w  mieście – la orasz (oras)

b)w górach – la munci (munti)

c) nad morzem – la mare

Chciałbym pojechać do miejsca, gdzie mógłbym – asz wrea se plek yntrum lokalitate unde woj. putea

a)uprawiać wspinaczkę górską – se eskaladez

Gdzie mógłbym?  - unde woj  putea

Potrzebne nam będą następujące informacje – wom awea newoje de

a)imię, nazwisko i adres – numele, prenumele szi adresa

b)narodowość – nacjonalitate

Autobus – autobuz (-)

Informacja – informacji (informatii)

Kasa biletowa – kasa de bilete (casa de bilete)

Kantor – skimb walutar (schimb valutar)

Potrzebujemy: - awem newoje de

Proszę nas zawieśc do – we rog se ne duczeci la

Czy mógłby mi pan pokazać, jaka droga mam jechać ?– puteci semi aretaci pe o harte ku cze szoseaua trebuje se merg

Czy jesteśmy na dobrej drodze do ? – suntem pe drumul bun spre

Czy zan Pan drogę? – dumneawoastre kunoasztec drumul

Pomylił Pan drogę – aci greszit drumul

Proszę się zatrzymać!/stop! – oprici/stop

Hamuj – fryneaze

Czy jest w pobliżu: - jegziste prin apropjere

a)stacja kolejowa – o stacje de kale ferate (statie de cale ferata)

b)lekarz – un medik

c)szpital – un spital (-)

d)postrerunek policji – inspektoratul de policje

Samochód osobowy – maszine personale

Pociąg elektryczny  - tren elektrik (tren electric)

Druga klasa(pociąg)- klasa a doua

Kuszetka -  o kuszete (o cuseta)

Jakim pociągiem mogę dojechać do..?  – ku cze trenul pot se ażung la

Proszę mi napisać godzinę odjazdu pociągu – skrijeci mi we rog ora plekerij trenuluj

Ile kosztuje bilet do? – kyt koste biletul pyne la

Chciałbym zarezerwować – asz wrea se rezerw

a)miejsce w drugiej klasie – lokul yn klasa a doua

b)na pociąg do – la tren de

Jak dojść na dworzec kolejowy? – kum ażung la gara ferowjare(gara feroviara)

Z którego peronu odchodzi pociąg do? – de la kare linije pleake  trenul pyne la

O której godzinie odjeżdża pociąg do? – la cze ore pleake trenul la

Czy to jest pociąg do? – aczesta jeste trenul de

O której godzinie dojedziemy do ..? – la cze ore ażundżem la

Spóźniłem się na pocią. Kiedy odchodzi następny pociąg do? – am skepat trenul. Kynd pleake urmetorul tren spre

Bilet – bilet

a)w jedną stronę – de dus(-)

b)powrotny – dus szi yntors (dus si intors)

Cena biletu – precul biletuluj (pretul biletului)

 Odjazd- plekare(plecare)

Opóźnienie – trenul ku yntyr-             zjere(cu intirziere)

Pociąg – tren

a)osobowy – personal

b)pospieszny – rapid

Poczekalnia – sala de aszteptare (asteptare)

Połączenie bezpośrednie – legeture direkte(legatura directa)

Przyjazd – sos-ire(sosire)

Rozkład jazdy pociągów- mersul trenurilor(-)

Toaleta – toalete (toaleta)

Wolne miejsce- lok liber

Wejście – intrare

Wyjście – jeszire (jesire)

Woda do picia/do mycia – ape de beut/de spelat(apa de abut/spalat)

Przechowalnia bagażu – depozitul de bagaże(bagaje)

Dzisiaj – astez (astazi)

Jutro o godzinie- myjne la ora

Namiot – kort(cort)

Plecak- ruksak(rucsac)

Portfel – portmoneu

Śpiwór – sak de dormit

Skąd odjeżdża autobus do..?- de unde pleake autobusul la

Samolot – avion

Pieszo – pe żos

Autostopem - autostopul

ZAKWATEROWANIE

Chciałbym pokój – asz dori o kamere

Ile kosztuje pokój – kyt koste kamera

Tak, biorę ten pokój na… - da, o jau pentru

a)jedną noc- o noapte

Ile wynosi rachunek? – kyt am de plate(plata)

Myślę, że policzył Pan zbyt dużo – me gyndesk ke ac kalkulat prea skump

Klucz- keje(cheie)

Łóżko – pat

Koc – kuwerture

Okno – fereastre

Na pierwszym piętrze/ na drugim – la jetażul yntyj/al. dojlea

Schody – skare

Czy można rozbić własny namiot? – putem instala kortul propriu

Gdzie są prysznice i toalety? – Unde sunt duszurile szi wiczeurile (dusurile si viceurile)

Czy jest tu woda pitna? – aweci aiczi ape potabile

JEDZENIE I PICIE

Gdzie można kupić cos do jedzenia? – unde se poate kumpera czewa de mynkare(cumpara ceva de mancare)

Chcielibyśmy – asz dori

Ile płacę za wszystko? – kyt am de plate pentru tot

Kawiarnia – kofeterije(cofetarie)

Jadłospis, menu – meniu(-)

Butelka – stikle(sticla)

Kubek – kane(cana)

Szklanka – pahar(-)

Talerz – farfurie(-)

Łyżka – lingure (lingura)

Nóż – kuc-it(cutit)

Widelec – furkulice(furculita)

Bułka – kifle(chifla)

Chleb – pyine(paine)

Jajko – un ou(-)

Czekolada – cziokolate (ciocolata)

Kabanosy – kabanos(cabanos)

Kiełbasa – kyrnaci (carnati)

Konserwa – konserwe(conserva)

Mleko – lapte

Makaron – paste feinoase9pasta fainoasa)

Masło – unt

Pasztet – pateu(-)

Ryż – orez(-)

Zupy – supe(-)

a)pomidorowa – supe de roszij(supa de rosii)

Frytki – kartofi fri (cartofi fri)

Kotlet wieprzowy – kotlet de pork

Pierogi – kolcunaszi (coltunasi)

Kurczak z rożna – puj la rotisor

Parówki – krenwurszti(crenvursti)

Cukier – zaher (zahar)

Sól – sare (-)

Warzywa – legume(-)

Cebula – czeape(ceapa)

Ogórek – kastraweci (castraveti)

Pomidory – roszij(rosii)

Ziemniaki – kartofi(cartofi)

Sałatki – salate

Owoce – frukte (fructe)

Banan – banan

Jabłko – mer(mar)

Morela – kaise (caise)

Orzechy – nuke (nuca)

Kisiel – zeleu(jeleu)

Lody – yngecate(inghetata)

Placek – tarte(tarta)

Budyń- budinke(budincea)

Ser biały- brynze(branza)

Ser żółty – kaszkawal(cascaval)

a)wędzony – kaszkawal afumat(-)

Herbata- czeaj(ceai)

a)gorąca – fierbinte(-)

Kawa- kafea(cafea)

a)czarna – neagre(neagra)

b)z mlekiem- ku lapte(cu lapte)

mleko – lapte

Napój – beuture(bautura)

Sok – suk(suc)

Woda mineralna – ape minerale

a)gazowana – gazoase(gazoasa)

b)niegazowana – negazoase(negazoasa)

Bimber – cujke (tuica)

Piwo- bere

Wino – (vin)

ZWIEDZANIE I INNE ATRAKCJE

Chciałbym objrzeć -  asz wrea se wed pe

Czy mógłby mi Pan wskazać miejsce, gdzie mógłbym rozbic namiot na noc? - puteci se mi aretaci un lok unde se poate instal un kort pentru o noapte

Gdzie znajdę wode pitną? – unde gesesk ape potabile

Gdzie znajduje się schroniko?- unde se afle kabane

Czy to trudna droga? – jeste un drum dificzil

Czy ta ścieżka jest oznakowana? – proteka jeste markate

Tablice informatyczne

Dla panów – (pentru barbati)

Dla pań – (pentru femei)

Kąpiel zabroniona- skeldatul jeste interzis(scaldatul este interzis)

Nie wchodzić – nu intraci (nu intrati)

Otwarte od ..do.. – deskis de la ora ..la ora(deschis de la ora la ora)

Przystanek autobusowy/tramwajowy – stacje de autobuz/tramwaj(statie de autobuz/tramvai)

Uwaga- atencje (atentie)

Wejście – intrare(-)

Wyjście – jeszire(iesire)

Sprzęt turystyczny

Kompas – kompas(compas)

Kuchenka gazowa – plite de gaz(plita de gaz)

Baterie – baterije (baterie)

Zamek błyskwiczny – fermoar(-)

Naprawa - repara

Muzea, zabytki

Jakie muzea warto zwiedzić? – cze muzej merite sel wizitem

Ile kosztuje wstęp dla: - kyt koste intrare pentru

a)osoby dorosłej – o persoane adulte (ppersoana adulta)

b)studenta – un student(-)

Czy macie zniżki dla studentów?- aweci reduczeri pentru studenci

O ktorej otwieracie/zamykacie? – la cze ore deskideci/ynkideci

Gdzie mogę kupić mapę?- unde se poate kumpera o harte

Czy mógłby mi pan powiedzieć, jak dojść? – aci putea semi spuneci kum se ażung

a)do dworca kolejowego- la gare

b)na dworzec autobusowy – la autogare

Czy to daleko stad? – je departe de aiczi

Którędy mam iśc? – pe unde so jau

Gdzie można kupić bilet? – unde ymi pot kumpera bilet

Gdzie jest przystanek autobusowy?- unde jeste stacje de autobuze

Centrum miasta – czentru araszuluj(centru orasului)

Kościół – biserike (biserica)

Most – pod(-)

Szpital – spital(-)

Zamknięte- ynkis(inchis)

ZAKUPY

Ile to kosztuje? – kyt koste aczesta

Chciałbym obejrzeć – asz dori se wed

To mi nie pasuje – aczesta nu wine bine

To jest zbyt drogie – aczesta jeste prea skump

Biorę to – yl/o jau

Ilośc, wiek, waga , kształt…

Dużo/wiele- mult

Kilka- niszte

Mało/trochę – puc-in

Para- pekere

Prosty- simplu

Krzywy – kurb

Długi – lung

Krótki – skurt

Okrągły – rotund

Lekki – uszor

Ciężki – greu

Nowy – nou

Stary – weki(wechi)

Miękki – moale

Twardy – tare

Solidny – solid

Ubrania

Kurtka- un weston(veston)

Skarpety – szosete(sosete)

Rękawiczki – menuszi(manusi)

Spodnie – pantaloni(-)

Czapka – o kuszme(o cusma)

Buty – gete(ghete)

Sklep

Proszę – dac-imi we rog

a)jedno opakowanie – un pakecel de..

b)butelkę – o stikle

c)puszkę konserwy rybnej – konserwe de peszte

d)litr mleka – un litru de lapte

e)kilogram – un kilogram

f)20 dag.. – doue sute de grame de..

Maszynka do golenia – un aparat de ras(-

Żel pod prysznic – żel de dusz(gel de dus)

Długopis – (un pix)

Mapa – o harte(o harta)

Notes – un karnet de note

Gdzie znajduje się najbliższa kafejka internetowa? – unde se afle czel maj apropiat internet kafe

Ile kosztuje godzina poł. z internetem?- kare jeste plata pentru o ore akczesuluj la internet

Gdzie w pobliżu znajdę bankomat? – unde gesesk pe aiczi bankomatul

Gdzie mogę wymienić walutę? – unde pot skimba walute

Pieniądze – banij(banii)

NIESZCZĘŚLIWE ZDARZENIA

Poważny wypadek w górach – un akczident serios yn munci

Człowiek jest cięzko ranny – un om jeste renit graw

Co się stało? – cze sa yntymplat

a)ugryziony przez psa- muszkat de un kyine

b)ukąszony przez węża – muszkat de un szarpe

c)poparzony ogniem – ars ku fok

Na pomoc!Proszę zadzwonić po pogotowie- ażutor! Sunaci we rog le ambulance

Ten pan złamał nogę/rękę – domnul aczesta szia rupt picziorul/myna

Apteczka – truse medikale

Bandaż – bandaż(bandaj)

Lekarz- medik(medic)

Pierwsza pomoc – primul ażutor

Krwotok – hemoradżie

Uraz głowy – un traumatism la kap

Co panu dolega? – cze we supere

Boli mnie.. – me doare..

a)głowa – kapul

b)ząb – un dinte

Mam zwichniętą kostkę – miam skryntit glezna

Jest mi niedobrze – am senzacje de wome

Mam gorączkę – am febre

Poważnie się skaleczyłem – mam renit destul de graw

Mam dolegliwości żołądkowe – am wetemeture

Czy mółby mi pan powiedzieć, gdzie jest apteka? – puteci semi spuneci unde se afle farmaczia

Czy może mi pan dać coś ma: - dac-imi we rog cze wa ympotriwa

a)gorączkę – febrej

b)ból głowy – durerilor de kap

c)grypę – gripej

d)obtarte stopy – beteturilor

Potrzebuję – am newoje de

a)środka przeciwbólowego – un analdżezik

Kaszel – tuse

Biegunka – dizenterie

Oparzenie – dedżereture

Przeziębienie – reczeale

Rana – rane

Zatrucie – intoksikacje

Złamanie – frakture

Zwichnięcie – skryntire

Lekarstwo – medikament

Maść – unsoare

Części ciała

Głowa – kap

Twarz – face

Ucho – ukere

Oczy – oki

Nos – nas

Usta – buze

Szyja, gardło – gyt

Brzuch – burta

Plecy – spate

Ręka – myne

Dłoń – palme

Palec, palce – dedżet, dedżete

Noga – piczior

a)udo – szold

b)kolano – dżenunki

c)kostka – glezne

Kość – os

Kręgosłup – koloane wertebrale

Płuca- plemyni

Staw – artikulacje

Żołądek – stomak

INNE INFORMACJE

Gotówka – bani likizi

Nie mówię po rumuńsku – jeu nu worbesk romyneszte

Mówię po polsku – worbesk limba polone

Angielski – englez

Francuski – franczez

Niemiecki – dżerman

Rosyjski – rus

Rumuński – romyn

Polska, polski, Polak – Polonia, plonez, un polonez

Kierowca- szofer

Policjant- polic-ist(politist)

Przewodnik – gid(ghid)

Student – student

Kierunki

Północ – nord

Południe – sud

Wschód – reserit

Zachód - apus

Edit by Duda Tomasz

"Pik Lenin 2013" na polakpotrafi.pl - wesprzyj inicjatywę!!!

"Pik Lenin 2013" na polakpotrafi.pl - wesprzyj inicjatywę!!!

Jako, iż poprzednie próby pozyskania funduszy z zewnątrz na naszą wyprawę zakończyły się niepowodzeniem, źródełka pożyczek wyschły na wiór, a wyprawowe potrzeby rosną na bieżąco, postanowiliśmy podjąć ostatni krok ku pozyskaniu funduszy.
Za pośrednictwem portalu polakpotrafi.pl odwołujemy się więc do naszego audytorium, czyli bezpośrednio do Was - drodzy czytelnicy i gorąco prosimy, w miarę możliwości, o wsparcie wyprawy i dorzucenie kilku złotych.
Dla was to może symboliczne piwo, a dla nas jeden krok do szczytu bliżej. :)

Kwota 2 tys zł, którą staramy się pozyskać, to przy całych kosztach wyjazdu kropla w morzu, jednak mamy nadzieję, że tym samym - realna do zebrania.
Ideą serwisu polakpotrafi.pl jest niestety zasada wszystko albo nic - brak choćby złotówki pozbawia nas całości kwoty.





Dziękujemy i pozdrawiamy
Tomek
Janusz
Janek

Bitwa o przełęcz dukielską 1944 – wycieczka śladami historii

Bitwa o przełęcz dukielską 1944 – wycieczka śladami historii

Bitwo o przełęcz dukielską, czy operacja dukielsko- proszowska, należy do bardziej  znanych epizodów końca II wojny światowej. To właśnie w 1944 roku, na terenach Beskidu Niskiego, po obu stronach dzisiejszej granicy polsko-słowackiej toczyły się ciężkie walki niemiecko – radzieckie.

Armia Czerwona, nacierając na obszary  zajęte przez III Rzeszę, w tych górzystych terenach przełamywała zdecydowany i twardy opór, broniących się tu jednostek niemieckich.

Operacja, szacowana na okres od  8 września do 30 listopada, kosztowała walczące strony kilkaset tysięcy istnień. Straty  radzieckie, czechosłowackie(wojska walczące razem z Armią Czernwoną) i niemieckie wyniosły odpowiednio 123, 6.5 i 70 tysięcy poległych żołnierzy. Liczby te tłumaczą zwyczajowe nazwy tutejszych miejsc  - zarówno w Polsce i na Słowacji możemy spotkać „Dolinę śmierci” (okolice wsi Kapsiova - SK i dolina Iwelki - PL).

Wydarzenia minionych lat - ciągle żywe w pamięci mieszkańców, przyciągają pasjonatów i historyków w okolice Beskidu Niskiego .  W ciągu ostatnich lat okolice Dukli, Barwinka czy Svidnika  stały się popularnym miejscem wycieczek, których celem jest nie tylko kontemplacja niebanalnych walorów natury.  Turyści coraz częściej przyjeżdżają tu ze względu na tło historyczne terenu.

Jest co oglądać. Wiele miejsc okolic Bitwy o Przełęcz Dukielską oznaczono  tablicami, muzeami i monumentami. Może na ternie Polski nie robi to dużego wrażenia, ale perspektywa zmienia się po przekroczeniu granicy. Na Słowacji pomniki historii mają postać czołgów, samolotów, czy dział i w takiej formie  łatwiej wzbudzają zainteresowanie, i zapadają w pamięć.

Bitwa o przełęcz dukielską „chodziła” mi po głowie już od paru lat. Nie miałem natychmiastowej potrzeby jechać w to miejsce, jednak odwiedzenie tego terenu  wisiało na mojej wyimaginowanej liście „must see” i pojawienie się w okolicy było tylko kwestią czasu.

Ostatecznie ten „ziejący” historią obszar Beskidu Niskiego odwiedziłem dwa razy, w 2010 i 2011 roku i jak można się domyśleć– z wycieczek byłem bardzo zadowolony.

Teraz chciałbym pokusić się o naszkicowanie trasy „śladami Bitwy o przełęcz dukielską”, zawierającą miejsca warte odwiedzenia.

Jako środek transportu polecam oczywiście rower. Trasę można pokonać samochodem, jednak na dwóch kółkach to zupełnie inny rodzaj zwiedznia.  Jest czas popatrzeć na piękno Beskidu, zastanowić się nad historią miejsca, czy po prostu „chłonąć” naturę. Polecam.

Jednak do rzeczy. Nasza trasa będzie przebiegała głownie wzdłuż osi pokazanej na mapie.

Linia ta zaczyna się na drodze 993 Gorlice-Dukla, w miejscowości Iwla. Następnie zmierza w kierunku południowym i po przekroczeniu granicy kończy się w słowackim mieście Svidnik.

Długość  linii trasy niewiele przekracza 40 kilometrów, jednak żeby zwiedzić pamiątki po operacji dukielskiej trzeba oczywiście z niej zbaczać i nadkładać drogi.  Na wycieczkę polecam poświęcić dwa dni – pierwszy na część polską, kolejny zaś spędzić po drugiej stronie granicy.  Można powiedzieć, że i ja taką wersję wybrałem.

Polska

Jak wspomniałem wyżej, trasę zaczynam od Iwli, a właściwie nawet od Chyrowej. Kierunek w żadnym razie  nie jest przypadkowy, gdyż właśnie dolina którą się poruszam – dolina rzeki Iwelki nosi nazwę zwyczajową „Doliny Śmierci” i jest jednym z miejsc, gdzie jesienią 1944 roku, toczyły się najkrwawsze walki niemiecko – radzieckie.

Gdy dojechałem do drogi głównej w Iwli , właściwie od razu skierowałem się na północ, w kierunku wzgórza Franków (534 m). Na szczyt wzniesienia biegnie utwardzona droga i oprócz nachylenia stoku pokonanie jej na nastręcza mi problemów.

Po dwóch kilometrach podjazdu docieram na „wierzchołek”.  Stąd rozpościera się wspaniały widok na okolicę. W oddali z łatwością można ujrzeć charakterystyczny kształt Cergowej i masyw Beskidu Niskiego, dawniej areny operacji dukielsko-preszowskiej.

Panorama ze wzgórza Franków

Wzgórze Franków i jego strategiczne położenie nie przeszły bez echa podczas ostatniej wojny. W tym miejscu znajdował się silny rygiel obrony niemieckiej, chroniący doskonały punkt obserwacyjny. Czas ciężkich walk upamiętnia pomnik na szczycie wzniesienia – poświęcony poległym żołnierzom radzieckim i czechosłowackim.

Ze wzgórza Franków zjeżdżam do drogi 993 i kierując się na wschód, kieruję do Dukli.  Miasto, ze względu na położenie tranzytowe, ruchliwe i niezbyt urokliwe, zawiera w sobie co najmniej dwa interesujące mnie miejsca.

Przybywając od strony Gorlic, od razu napotykam pierwsze z nich.

Dukla - Muzeum Historyczne

 To Pałac Mniszchów, a właściwie znajdujące się w nim Muzeum Historyczne. Budynek jest widoczny z daleka, stojących przed nim armat czy pojazdów nie mógłbym chyba ominąć wzrokiem.

Ekspozycja przed Pałacem obejmuje głównie samochody  i artylerię radziecką. W środku budynku znajdują się wystawy zawierające mniejsze i bardziej cenne pamiątki po bitwie.

Dukla - cmentarz wojenny

W północnej części Dukli, na wzgórzu po lewej stronie drogi, położony jest cmentarz wojskowy.  Miejsce, ogrodzone i otoczone linią drzew iglastych wydaje się bardzo zadbane.  Na grobach stoją niedawno wypalone znicze. Cmentarz kryje mogiły żołnierzy Armii Czerwonej różnych narodowości.  Oprócz Rosjan czy Słowaków, znalazłem również „nową” tablicę w Jidysz. 

Po „polskiej stronie” Beskidu Niskiego to wszystkie z materialnych pozostałości bitwy o przełęcz.  Zostaje jednak najważniejsze – góry. Pas wzniesień Beskidu Niskiego kryje w sobie ślady krwawych zmagań  z 1944 roku. Nawet charakterystyczna Cergowa była jednym z takich miejsc, gdzie zgasło wiele istnień ludzkich, a postawianie krzyża na ostrym wierzchołku ma solidne uzasadnienie w historii.

Słowacja

Vysny Komarnik

W dalszą trasę jadę z Dukli na południe. Prowadzi mnie droga krajowa numer 9, choć ruchliwa, to jednak obdarzona szerokim poboczem i nadająca się do stosunkowo bezkonfliktowej jazdy rowerem.

Od przejścia granicznego w Barwinku dzieli mnie kilkanaście kilometrów, a po drodze czeka przekroczenie głównego pasma Beskidu Niskiego.

Mam świadomość , że poruszam się po osi głównego natarcia radzieckiego, jakie po trupach niemieckich, przeszło tędy w październiku-listopadzie 1944 roku.

Po godzinie niespiesznej jazdy osiągam przejście graniczne i tym samym symboliczne miejsce – Przełęcz Dukielską.

Po prawej stronie drogi, kilka metrów od drogi  i granicy,  znajduje się Pomnik Saperów, którzy  zginęli podczas rozminowywania tych terenów niedługo po zakończeniu walk.

Droga na Słowację prowadzi zjazdem, jednak nie trzeba się tutaj rozpędzać. Po kilkuset metrach skręcam w lewo.  Docieram do monumentalnego cmentarza żołnierzy czechosłowackich i radzieckich w Vysnym Komarniku. To jedno z miejsc, które z perspektywy bitwy warto zobaczyć. Już z oddali wita nas brylasta konstrukcja nekropolii. Po wejściu bliżej można zobaczyć, że to właściwie narożnik, skrywający pomnik żołnierza - centralny punkt obiektu.  Po drugiej stronie znajdują się mogiły. Niektóre to tylko puste tablice, choć większość ze zdjęciami, a część z nich – ułożona w półokrąg – stworzona jest w formie przedstawiającej popiersia poległych.

Vysny Komarnik

Miejsce jest bardzo zadbane i interesujące. W sezonie przystrzyżone trawniki i kwiaty sugerują, że Słowacy o nim dobrze pamiętają o. Stan kamiennych elementów wskazuje, że niedawno poddano je renowacji.

Po obejrzeniu cmentarza jadę dalej. Sama droga z Barwinka do Svidnika jest bardzo osobliwa. Wraz z upływem kilometrów, na polach wzdłuż szosy możemy obserwować zakonserwowane wojenne pamiątki.

Na cokołach wzdłuż drogi wypada wyróżnić samoloty typu IŁ2 i Dakota, czołgi T34 czy działa przeciwlotnicze. Widok niecodzienny, jak na polskie realia. Nie ma problemu, żeby zatrzymać się, przyjrzeć bliżej stalowym konstrukcjom.

Hunkovce

Po około 10 kilometrach jazdy docieram do wsi Hunkovce.  Na końcu miejscowości, po prawej stronie jezdni wyrasta cmentarz żołnierzy niemieckich. Nekropolia kryje szczątki ponad 2000 poległych w czasie bitwy o przełęcz dukielską. Obiekt jest bardzo schludny, utrzymany w znakomitej kondycji. Można domyśleć się, że do konserwacji przykłada się rząd niemiecki. Zielony trawnik równo przycięty, kamienne krzyże postawione w równych odstępach. Po części budzi  skojarzenia z cmentarzami USArmy w Normanii.

Zostawiam za sobą cmentarz. Mijam jeszcze jedna wieś i 7 kilometrów dalej, przy zjeździe do Svidnika, widzę pomnik.

Nietypowa konstrukcja to chyba najsłynniejsza pamiątka bitwy o przełęcz Dukielską.  Pomnik poświęcony jest żołnierzom wojsk pancernych Armii Czerwonej, którzy zginęli podczas wyzwalania tych terenów z rąk nazistów, jesienią 1944 roku. Składa się właściwie z dwóch czołgów. Na postumencie stoją - radziecki T-34 i niemiecki PzKpfw IV.  Pojazd spod znaku czerwonej gwiazdy zdaje się taranować, rozgniatać wóz niemiecki, co ma symbolizować upadek hitlerowców po tej stronie Karpat.

PsKpfw IV 

Postument zasługuje na dłuższą chwilę uwagi. Nie chodzi tu o samą konstrukcję, czy pomysł, ale fakt właśnie tego niemieckiego czołgu. Warto przyjrzeć się dobrze temu najpopularniejszemu czołgowi średniemu państw Osi, w Polsce bowiem nie ma żadnego kompletnego  Panzer IV w takim stanie zachowania.

W okolicy pomnika po chwili znajduję drogowskaz z tabliczką UDOLIE SMRTII .  Podążam za jego wskazaniami.

Wąska droga asfaltowa wiedzie 2,5 kilometra na północ, do wsi Kapsiova. Tuż za zabudowaniami miejscowości, niedaleko od drogi, na łące stoją dwa radzieckie czołgi T-34. Pomiędzy nimi znajduje się mogiła i tablica poświęcona pamięci poległego tutaj czołgisty. Biorąc pod uwagę, skalę strat radzieckich w okolicy – żołnierz musiał być co najmniej oficerem, a zapewne osobą ważną w Armii Czerwonej.  Stopnia wojskowego nie zapisano.

Właściwa Słowacja Dolina Śmierci znajduje się kilometr dalej.  Na rozstaju dróg, z których jedna biegnie do Kruzlovej, a druga w nieznanym kierunku, an północ,  widzę tabliczkę – UDOLIE SMRTI.  W tym miejscu rozegrało się jedno z najważniejszych starć pancernych regionu, o czym jesteśmy uświadamiani na każdym kroku.

W oddali na wzgórzu kilkaset metrów dalej majaczą sylwetki radzieckich czołgów, rozstawione na polu w tyralierę. Podjeżdżam do każdego z nich. To oczywiście nieśmiertelne T-34. Zachowane w przyzwoitym stanie, odmalowane, pozbawione elementów odstających, które mogłyby się komuś przydać. Nie jestem jedynym zainteresowanym w tym miejscu. W okolicy stoi kilka samochodów, a po polu przechadza się grupka obserwatorów.

Przeczesanie miejsca zajmuje mi kilkadziesiąt minut. Następnie wracam do drogi głównej i jadę do miasta.

W południowo zachodniej części Svidnika znajduje się cały kompleks obiektów poświęconych bitwie o przełęcz dukielską.

Pytając napotkanych przechodniów o muzeum, skierowany w kierunku blokowiska, trafiam wreszcie na coś w rodzaju parku. Tam, pod gołym niebem znajduje się ekspozycja pojazdów drugo wojennych.  Przechadzka miedzy działami pancernymi, czy transporterami opancerzonymi – to rozrywka w sam raz na niedzielny spacer.

Svidnik - cmentarz wojenny

 cmentarza wojennego w Svidniku. To typowo socrealistyczny, monumentalny obiekt. Przed wejściem znajdują się płaskorzeźby przedstawiające czerwonoarmistów w ataku, w centralnym punkcie wyrasta wysoka iglica, zakończona nie czym innym, jak „krasną” gwiazdą, a przed nią stoi posąg czerwonoarmisty, oddającemu hołd poległym.

Svidnik - cmentarz wojenny

Jadąc powoli dalej, docieram do

Niedaleko, przy ulicy Bardejovskiej położone jest wojskowe Muzeum Historyczne. Gdy trafiam po budynek, z racji popołudniowej pory, jest już niestety nieczynny. Majaczące kontury moździerzy i broni mogę podziwiać jedynie przez szybę.  Trochę szkoda, że nie uda się odhaczyć wszystkich punktów dnia, ale jest powód, żeby w te okolice wrócić.

W Svidniku kończę trasę wycieczki śladami bitwy o przełęcz dukielską. Mam nadzieję, że potencjalnego czytelnika zachęcił mój opis i zmotywował, do odwiedzenie trenów Beskidu Niskiego i spojrzenia na nie z trochę innej perspektywy, poprzez tło wydarzeń które rozegrały się tutaj ponad sześćdziesiąty lat temu.

Pozdrawiam

Tomasz Duda

Więcej zdjęć:

2010

2011